TBDY Uygulama Esasları: Madde 5 ve Teknik Analiz
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018), geçmiş depremlerden alınan acı dersler sonucunda, bina taşıyıcı sistem geometrisine ciddi kısıtlamalar getirmiştir. Artık mühendisler sadece “programın analizi kurtarmasıyla” yetinemez; yönetmeliğin emrettiği minimum perde yoğunluğunu ve kolon boyutlarını sağlamak zorundadır.
Bu makalede, statik projelerin onay sürecinde en çok takıldığı Madde 5 kontrollerini, Denklem 1-2 hesaplarını ve sahadaki “Bıçak Kolon” hatasını detaylıca inceliyoruz.
1. Kritik Tanımlar ve Parametreler
Hesaplara başlamadan önce, formüllerdeki parametrelerin ne anlama geldiğini ve projenizi nasıl etkilediğini bilmeniz gerekir:
2. Yeni Binalar İçin Olmazsa Olmazlar (Madde 5)
Tebliğ, özellikle BYS ≤ 6 olan (yani belirli bir yüksekliği aşan) binalarda, taşıyıcı sistemin sadece çerçevelerden (kolon-kiriş) oluşmasını güvenli bulmaz. Rijitliği artırmak ve ötelemeyi sınırlamak için Perde Duvar kullanımını zorunlu kılar.
A) Perde Zorunluluğu ve Denklem (1) Kontrolü
Yönetmelik, perde alanının kat alanına oranını aşağıdaki formülle kontrol eder:
*Bu sonuç, her iki doğrultuda (X ve Y) ayrı ayrı sağlanması gereken minimum perde kesit alanıdır.
B) Toplam Taşıyıcı Alan Kontrolü (Denklem 2)
Sadece perdeler yetmez; kolonlarınızın da yeterli büyüklükte olması gerekir. Denklem 2, binadaki (Kolon + Perde) toplam ayak izini kontrol ederek, düşey yükler altında kolonların “ezilmesini” engellemeyi hedefler.
Bu denklem sağlanmadığında, kolon boyutlarını büyütmeniz gerekir. Genelde mimari kaygılarla kolonlar küçültülmek istenir ancak Denklem 2 buna matematiksel bir sınır koyar.
C) “Bıçak Kolon” Yasağı ve Geometrik Sınırlar
Eski binalarda sıkça gördüğümüz ince uzun (25/100, 30/120 vb.) kolonlar, TBDY 2018 ile tarih olmuştur. Bu tip kolonlar, güçlü oldukları yönün aksine (zayıf eksenlerinde) deprem anında gevrek kırılma riski taşır.
Kesin Yasak: 1.5 Oranı Kuralı
Yönetmelik Madde 5(c-1) gereği, tüm kolonlarda uzun kenarın kısa kenara oranı 1.5’ten büyük olamaz. (Örn: 30/60 kolon yasaktır, çünkü oranı 2.0’dır.)
